Afgelopen zaterdag gaf ik tijdens de Unie-ABC-dag leiding aan een workshop met als titel ‘Vertrouwenspersonen in de kerk: papieren werkelijkheid of wezenlijke waarde?’ Want is het niet zo dat vertrouwenspersonen in veel kerken vooral fungeren als een soort ‘piepsysteem’? Ze komen pas in beeld als er iets misgaat, terwijl hun eerste taak ergens anders ligt. In beschrijvingen van Veilige Kerk wordt juist het preventieve karakter benadrukt. De vertrouwenspersoon die als taak heeft om veiligheid bespreekbaar te maken vóórdat er problemen ontstaan.

De workshop leidde tot een indringend gesprek over de rol van vertrouwenspersonen in de gemeente. In veel kerken zijn inmiddels stappen gezet richting het zijn van een Veilige Gemeente. Vaak begint dat met een commissie die werkt aan bijvoorbeeld een gedragscode, ondersteund door het stappenplan van Veilige Kerk (www.veiligekerk.nl). Maar als dat werk erop zit, begint het eigenlijk pas. Het gesprek moet levend blijven — anders blijft veilig kerk-zijn een papieren werkelijkheid. Hoe geef je dat vorm? Hoe zorg je dat vertrouwenspersonen zichtbaar blijven? En wie voelt zich eigenaar van het gesprek en zorgt dat het regelmatig op de agenda staat?

We begonnen de workshop met een korte ervaringsoefening, door één van de aanwezige vertrouwenspersonen. In gedachten reisden we samen in de bus naar Maastricht en voerden we een luchtig gesprek over wat we de dag ervoor hadden gegeten, zittend naast elkaar. Vervolgens veranderde de opstelling: we zaten tegenover elkaar, met de knieën tegen elkaar aan, en het gesprek ging verder. Ten slotte bogen we naar voren, met de ellebogen op de knieën, terwijl we vertelden over onze droomvakantie. Zo ervoeren we hoe subtiel en tegelijk kwetsbaar de ruimte tussen mensen is – en hoe gemakkelijk je ongemerkt ‘te’ dichtbij kunt komen.

Tijdens de workshop deelden verschillende gemeenten hoe zij hiermee bezig zijn. Dat was bemoedigend. Je merkt dat vertrouwenspersonen lang niet altijd passief afwachten, maar soms juist een actieve rol pakken in de bewustwording. Daarbij is goede afstemming met de raad vaak essentieel. Juist daarom was het mooi om te horen hoe gemeenten zoeken naar manieren om het thema breder te dragen. Een aantal praktijken sprong eruit:

• Zichtbaarheid van vertrouwenspersonen. In een aantal gemeenten geven vertrouwenspersonen jaarlijks een korte terugkoppeling in de ledenvergadering. Even een gezicht, even toelichten wat ze doen en wat hen opvalt – dat verlaagt de drempel aanzienlijk. Dat zou ook op een zondagochtend kunnen, om nog iets breder zichtbaar te zijn.
• Actief het gesprek opzoeken. In sommige kerken nemen vertrouwenspersonen zelf initiatief richting teams, zoals jeugdleiders, kinderwerkers of kringleiders. Met behulp van werkvormen – zoals aangeboden via Veilige Kerk – worden concrete casussen besproken. In andere gemeenten werkt men er zelf aan om zulke gesprekken verplicht te maken voor iedereen met een leidinggevende rol.
• Gedragscodes als gespreksstarter. Het vaststellen van een gedragscode is een logisch moment om het gesprek te voeren. Er zijn goede formats beschikbaar via Veilige Kerk, maar het blijft belangrijk om de code ook daadwerkelijk ter sprake te brengen. In sommige gemeenten hangen vereenvoudigde omgangsregels zichtbaar in het gebouw, wat helpt om het concreet te maken. En… zorg dat de omgangsregels ook altijd besproken worden met nieuwe leden!
• Een thematische zondag. Eén gemeente experimenteert met een zondag waarop ‘veiligheid’ centraal staat. Een spreker met expertise begeleidt de dienst; maar het kan ook een bijbels thema zijn dat raakt aan het thema, met een gespreksvorm na afloop. Het voordeel om het thema veilige kerk op een zondag te bespreken is dat de hele gemeente het hoort.

Tijdens het gesprek kwam niet alles kwam aan bod. Zo raakten we bijvoorbeeld het onderwerp van werving en selectie van vrijwilligers slechts zijdelings, terwijl juist daar belangrijke stappen te zetten zijn (denk aan stap 4 in het stappenplan van Veilige Kerk - www.veiligekerk.nl). Maar ook dat onderstreept iets: het bouwen aan een veilige kerk is nooit ‘af’. Het vraagt blijvende aandacht… en gebruik maken van dat wat er al is aan ervaring, bij Veilige Kerk of bij andere gemeenten in de regio.

De belangrijkste kern van de workshop bleek toch wel: een veilige kerk ontstaat niet in documenten, maar door hierover het gesprek te blijven voeren.

Hans Riphagen is rector van het Baptisten Seminarium.