Gemeente van gelovigen

Eén van de wezenskenmerken (volgens Olof de Vries zelfs hét kenmerk^[1]) van baptisten is dat zij gemeenten van gelovigen zijn. In deze visie wordt Christus’ aanwezigheid in de kerk zichtbaar door de lokale gemeente die samenkomt onder leiding van de Geest, die alle gelovigen leidt. Hiermee leggen we andere accenten dan bijvoorbeeld Rooms-Katholieken (de sacramenten staan centraal) en gereformeerden (de Woordbediening staat centraal).

De baptisten zijn echter niet de enige kerkelijke groepering die zichzelf als gemeenten van gelovigen zien. In de dissertatie van Teun van der Leer over de Believers Churches wordt duidelijk dat er internationaal verschillende soorten gemeenten van gelovigen zijn.^[2] Ook in de Nederlandse context zijn er verschillende groepen te onderscheiden. In mijn dissertatie richt ik me specifiek op drie Believers Churches die vanaf halverwege de 19^e eeuw opkwamen in de Nederlandse context: de baptisten, Vergadering van Gelovigen en vrije evangelischen.

Isolement, instituut of in verbinding?

Op 8 november 2025 hield ik een lezing over het thema ‘Gemeente van gelovigen’ bij de Bond van Vrije Evangelische Gemeenten in Nederland. Van deze lezing is inmiddels een brochure uitgebracht, met reacties vanuit de vrije evangelischen en van Teun van der Leer.^[3] In mijn lezing werk ik uit hoe het begrip gemeente van gelovigen vanaf de 19^e eeuw tot nu is gebruikt door de baptisten en vrije evangelischen. Wat me opviel is dat zij zich in de 19^e eeuw isoleerden van elkaar, hoewel beiden gemeenten van gelovigen willen zijn. Dit wordt pijnlijk zichtbaar in de oprichting van de Unie van Baptistengemeenten en de Bond van Vrije Evangelische Gemeenten in hetzelfde jaar (1881). Met name de verschillende doopvisie en de gesloten avondmaalspraktijk van de baptisten blijkt een onoverkomelijke splijtzwam.

In de 20^e eeuw institutionaliseren de Unie en de Bond, in lijn met de verzuiling van die tijd. Er worden allerlei verenigingen opgericht binnen de eigen gemeenschap. Theologisch raken zij onder invloed van de eindtijdsvisie van Johannes de Heer, wat hen voor een deel vervreemd van andere kerken en de bredere maatschappij. Als na de Tweede Wereldoorlog de ontzuiling op gang komt, komen ze meer in contact met andere kerken en ook nemen de contacten tussen baptisten en vrije evangelische toe. In de jaren ’70 is er zelfs sprake van het samenvoegen van een deel van de opleiding en het oprichten van een overlegorgaan voor congregationele geloofsgemeenschappen. Maar door verschillen rond doop en avondmaal en door een interne crisis binnen zowel de Unie als de Bond komt dit niet van de grond.

Kunnen baptisten en vrije evangelischen meer met elkaar in verbinding staan in de 21^e eeuw? Nu baptisten vrijwel overal een open avondmaal kennen, zou daar geen obstakel meer moeten liggen. Over de doop denken we verschillend, hoewel sommige baptisten- en CAMA-gemeenten inmiddels een open lidmaatschap kennen. Vrije evangelischen geven ruimte aan gemeenten die de geloofsdoop toepassen, hoewel de kinderdoop de norm is. We hoeven deze verschillen niet te bagatelliseren, toch kan de vraag worden gesteld of het samenwerking in de weg staat. En principiëler: of we elkaar als broeders en zusters in Christus kunnen (h)erkennen. Gelukkig zijn er voorbeelden vanuit de praktijk waaruit blijkt dat dit het geval is. Bijvoorbeeld in Meppel waar wordt samengewerkt rondom missie.

Mijn oproep in de lezing is dus om meer met elkaar samen te werken, ook met het oog op de missionaire context waarin we leven. Daarnaast omdat we juist binnen de kerkelijke oecumene een gezamenlijke stem als gemeenten van gelovigen in kunnen brengen. Concreet denk ik aan twee niveaus van samenwerken: 1. Lokaal/regionaal verbinding zoeken rond concrete thema’s, 2. Op landelijk niveau kennis en expertise uitwisselen rond het congregationele kerktype.

In 2031 vieren de Unie en de Bond hun 150-jarig bestaan, hoe mooi zou het zijn dat samen te vieren?

Arjen Stellingwerf is voorganger van BG De Ontmoeting in Wageningen en doet bij de VU en met steun van het Feisserfonds van Unie-ABC promotieonderzoek naar de opkomst van de Baptisten, Vergadering van Gelovigen en Vrije Evangelischen in de negentiende eeuw

• Lees hier een interview met Arjen over zijn onderzoek

^[1] O.H. de Vries, Gelovig gedoopt. 400 jaar baptisme, 150 jaar in Nederland (Kampen: Kok, 2009) 19-22.

^[2] T. van der Leer, Looking in the Other Direction. The Story of the Believers Church Conferences (Eugene, OR: Wipf and Stock, 2023).

^[3] De brochures zijn de vinden en te bestellen via: https://www.bondveg.nl/brochurereeks/. Deze brochure ‘Gemeente van gelovigen’ (nr. 50) staat nog niet vermeld op de website (geraadpleegd 20 april 2026).